YOZLAŞMA

Son zamanlarda, liyakatsızlık, liyakat ve (yandaş) kayırma arasındaki gerginlikler üzerine çok yazı yazılıyor. Bu yazılarda, kayırmacı siyasi pratikler sebebiyle liyakatlı insanların devletin veya genel olarak kurumların dışında kaldıkları vurgulanıyor.

Dolayısıyla, bu bakış açısına göre, Tr'de "işsiz" veya kenarda köşede kalan çok sayıda liyakatlı insan olmalı. Bu politik etkilerle atıl kalan veya "işsiz liyakatlılar", devlette hak ettikleri mevkilere atansalar, ortada pek de sorun kalmayacak.

Fakat ben Tr'deki sorunun "işsiz liyakatlılar", "atıl profesyoneller" sorunu olmayı çoktan aştığını düşünüyorum. Patronaj yani sadakat karşılığında koru(n)ma siyaseti Tr'de yeni değildir. Fakat, bir süredir yeni bazı eğilimler ve hususlar ortaya çıkıyor ve göze çarpıyor.Söz konusu olan, bir kenarda kendi günlerinin gelmesini bekleyen "işsiz liyakatlılar"ın birikmesi sorununun çok ötesinde, Tr'de liyakat düzeyinin ve kriterlerinin genel olarak düşüyor olmasıdır. Bunun en iyi kanıtı, özel sektördeki dağılma emareleri, kalite ve liyakat kaybıdır.

Eskiden hizmet sektörüne ilişkin olarak bu kadar çok "dolandır(ıl)ma" şikayetleri yapılmazdı mesela. Özellikle iletişim, basın, ulaştırma, eğitim (yurt sektörü dahil) sektörleri bu kadar yozlaşmamıştı. Uyuyan otobüs yolcusuna taciz, yeni karşılaşılan bir şey mesela yalnız ülkede.

Sürücü muavininin bile liyakatı veya kalitesi düştü ki bunu başarmak kolay bir şey değildir! Kışladaki erat da, bozuk yemeklerden ötürü bu kadar çok zehirlenmiyordu. Uzatmaya gerek yok. Saydıklarım, liyakat kaybının görüldüğü alanların, devletin çok ötesine geçtiğini gösteriyor.

Bu "gelişmeleri" tek başına, yalnız ülkede zaten "ezelden beri" var olan, (üçüncü Dünyalı) patronaj siyasetiyle açıklamak zor. Başka şeyler de olmalı.

Bence, yine, topluma sadece "üstten" aşağıya yani devletten topluma doğru bakma alışkanlığını kontrol ederek, sözü geçen konuya da aynı zamanda "alttan" ve alttan üste doğru bakmak da yerinde olurdu.

Tr'de yozlaşma liyakatten daha doğrusu liyakatsizlikten hep daha önemli bir sorundu. Hep derken, son dört yüz yıldır. Tr'de yozlaşmanın yalnız entelektüellerin ilgisini çekmeyen bir konu olması bana hep ilginç gelmiştir. Bunu "büyük" sorunlarla ilgilenme alışkanlığına bağlıyorum

Tr'de tipik entelektüeli kapitalizmden veya Dünya sisteminden aşağısı kesmez veya kurtarmaz. İlgi alanının sınırında liyakatsizlik de yer alıyor çünkü liyakat onun çıkarlarıyla direkt olarak ilgili. "Ben hazırım", talibim demenin örtük yolu, liyakatsizlikten şikayet etmek çünkü.

Dolayısıyla, mesele işsiz liyakatlıların kenarda oturmaları ve atıl, kendi günlerinin gelmesini beklemeleri sorununun çok ötesindedir. >

Seküler ve dinsel kamuları, edebiyat ve akademi dahil kültür kamularını, kamusal alanlar estetiğini, insanların kamusal alanlardaki görünüm estetiklerini de etkileyen,yozlaşmanın örtük olmaktan çıkışını ve kendini tekrarlayarak meşrulaşmasını içeren topyekun gerileme sürecindeyiz

Bu kadar kapsamlı ve ucu otobüs sürücü muavinine kadar erişen bir süreci, sırf esas liyakatlıların dışlanmasıyla açıklamaksa, bir açıklamadan çok, bir tercih belirtmektir gibi geliyor bana. Yani, kendini liyakatlı bulanların kendi örtük çıkarlarını bir meşrulaştırma formudur.

Ben AKP'nin hegemonyasını veya altyapısal iktidarını tamamlayamadığını düşünüyorum. Bir cemaat, toplumun bir kolu orduyu neredeyse ele geçirmişken ve 15 Temmuz sonrası OHAL rejiminde 2. bir Vaka-i Hayriye yaşanırken AKP'nin askeri hegemonyasını tesis ettiği nasıl söylenebilir ki!

Keza, AKP'nin kültürel hegemonyasını tesis ettiği nasıl söylenebilir ki! Hatta, ben AKP'nin kültürel hegemonyasını oluşturamadığını ve kendi kültürel sermayedarlarını üretemediğini gördüğünden, ülkedeki toplam kültürel sermayeyi azaltma yoluna evrildiğini düşünüyorum.

Doçent olmak için yabancı dil bilme şartının kaldırılması gibi gerekçesini kavramanın zor olduğu girişimlerin örtük hedefi bana toplam kültürel sermayeyi düşürmekmiş gibi geliyor.Böylece,AKP tabanındaki kültürel sermayedarlar kendiliklerinden terfi etmiş olacaklar yakın gelecekte

Ekonomi alanında da, yerli klasik patronaj siyaseti, AKP açısından ekonomik hegemonyayı tesis etmek için yeterli olmadı. Tusiad ve Koç (ve çok sayıdaki diğerleri) hala güçlüler mesela. Bu hegemonya salt baskıyla veya korkutucu zorlamayla olamaz.

Zaten, kutuplaşmış, mahalleler halinde yaşayan, aynı kamuyu diğer mahallelerle paylaşmaya isteksiz bir toplum varken ve insicamsız bir devletin zayıf olan sosyal kontrolünün yani fiili şiddet ve kural koyma tekellerinin iyice dağıldığı bir ortamda, bir hegemonyadan bahsetmek zor.

Tr'de kayırmaya dayalı çifte standartlı pratiklerin kültürel temeli kültürel kolektivizmdir. Tr'de hiç bir kayda değer parti kolektivistik çizgiden uzaklaşamaz. Siyasi mücadelenin sertliği "küçük farklar" dinamiğiyle de yakından ilişkilidir. Bu noktada, topluma da bakmak gerekir

Daha açık bir deyişle, bir mahallede dayanışmacı (kolektivistik) olarak görülen sosyal ve siyasi pratikler, diğer mahalleden bakıldığında kayırmacılık ve eşitsizlikçi tavır olarak görünür ki bunların ikisi de doğrudur.

İlginç olan, kültürel temelli bu kayırmacılıktan çok, iktidar partisinin kendi tabanından pek liyakatlı insan çekememesi.Zira AKP büyük (geniş tabanlı) bir parti.Yani kayırmacılık mutlaka (istisnasızca) liyakatsızları işe elmak anlamına gelmez."Kendi liyakatlılarını seçebilirsin"

Zira aksi halde, Tr'nin siyasi kamusunun neredeyse yarısının liyakatsız olduğu sonucuna varmak gerekirdi ki eğer bu saptama doğruysa artık liyakatsızların seçildiğini dert etmeyi bırakıp, ülkenin en azından yarısının bu hali üzerinde düşünmek gerekirdi.

Ki, ben, kültürel alanın edebiyat, gazete yazarlığı, sinema, tiyatro, pop müzik, klasik müzik, akademi gibi muhtelif branşlarında temayüz etmiş kişilerin yaşları veya kuşakları dikkate alındığında, son kuşakta ciddi bir sorun olduğunu düşünüyorum. Elitler yenilenmiyor.

Son yıldızlar Tarkan, Sezen Aksu, Kenter kardeşler, N B Ceylan, O Atay, Elif Şafak, Orhan Pamuk, Ş Mardin, Uğur Mumcu.Bu isimler, aklıma ilk gelenler.Onların yerine gelecek (ikame etme anlamında yazmıyorum) kimler var sonraki kuşaktan. 50 yaşın altında temayüz etmiş kaç kişi var?

Tr'de kültürel sermaye ağırlıklı olarak solun elindedir; ama sol, Nazım Hikmet, Yaşar Kemal, Uğur Mumcu, Yılmaz Güney veya Genco Erkal "liyakatında" kimleri veya kaç kişiyi çıkardı son yirmi yılda. Demek istediğim, Tr'de sol kültürel sermayedarların azaldığı.

(murat önderman İÜSBF)

KALDIRIMLAR VE OTORİTE KOMPLEKSİ

Km kareye düşen nüfusun yoğun olduğu bir kentte popo popoya yaşamaya alışmış, sokakta ve metroda diğerlerine değmemeyi umursamayan ve rehberi kişisel deneyimi olan, sonuç odaklı bir tipik İstanbullu'ya Ankara'nın çekilmez gelmesinin ana sebebi orada sudan çıkmış balığa dönmesidir

Ben eski Ankara'da kaldım ama şimdikinde de eskinin izleri vardır sanırım. İstanbul'da kaldırım yoktur; tuhaf sığınma yükseltileri vardır ama Ankara'da kaldırım vardır. Kaldırım dediğin böyle yayalara mahsus cadde gibi bir şeydir. İstanbullu'lar bunu pek bilmezler.İstanbul'da kaldırım denen sığınma yükseltilerinde, bilumum çöp kutuları, ağaçlar, esnafın öte berisi, sandalye ve masalar, araçlar hatta kamyonlar ve insanlar bir bileşik halinde durur veya hareket ederler. Düzenli bir anarşi hali vardır.

İstanbul'lu uyarım bağımlısıdır; sessizlik ve sukunet ona batar. Rahatsız olur düzenden. Düzenli anarşisini arar başka bir mıntıkıdayken. Kaldırımı olan Ankara'lı ise uyarımı az kentinde daha içine dönmüştür. Biraz daha melankoliktir ve daha çok öznelleşmiştir. Kıpırdak değildir.

Ben Ankara'yı sadece kaldırımı olduğu için bile sevebilirim. Severdim diyorum çünkü yeni halini bilmiyorum. Yapmak istediği şeyi olana imkan sunar Ankara. Olmayana zaten neresi ne yapsın.

İstanbul'da kaldırım yok ve olmayacak. Zaten İstanbul'lunun da bunu aradığı yok. O her yerden gidebilir, her yerde yaşayabilir. Amfibi bir türdür. Aslında tipik yalnız ülkeli amfibi bir insan türüdür. Sadece ve sadece düzenli ortamlarda yaşayamaz. Hukuk mesela,onu öldürebilir.

Ben hayatımın en güzel bazı aylarını Ankara'da geçirmiştim. Nesini sevmezler bilmem diyeceğim de, yazdım zaten. Mesela, Ankara'nın kaldırım gibi olan kaldırımları bir limiti gösterir. Bu yüzden bile, bir limitin göstergesi olduğu için bile sevmeyebilir İstanbullu Ankara'yı.

İstanbul'da sokakta yürümek yol ve kaldırım iç içeliği yüzünden çok stres ve endişe yaratıyor. Sürekli tetikte ve uyanık olmak durumundasınız ve düz yürümeniz çok zor. Yerdekilere, sağa ve sola da bakmak, çarpılmamaya çalışmak zorundasınız ve tüm bunlar gereksiz yere çok yorucu.

Taksim'den Cihangir'e uzanan Sıraselviler caddesindeki kaldırımları hatırladınız mı? İki kişi karşılıklı yürüyemiyor. Cihangir'de de çok yer böyle. Cihangir, kültürel sermayedarların oturduğu, pahalı bir semt ama kaldırımsız. Önü kaldırımsız daireye milyon liralar veriyorlar.

Bir daireye iki milyon verip sonra sokaktan yürüyor bizim kültürel sermayedarlar. Giyim kuşam ise dört başı mamur.Her sabah duşunu alır; gayet kafa yorduğu giysilerini kuşanır, sonra da kaldırıma park ettiği Range Rover'ına doğru gider ve bu tepişiklikten zerre rahatsızlık duymaz

Kuraltanımazlık yaratıcılığın örtük sırrı olsaydı, yeryüzündeki en yaratıcı ülkelerden biri biz olurduk. Bize göre çok daha hukuk ve kural tanır Batı Avrupa, bizden çok daha yaratıcı. Hem daha düzenli hem daha özgür hem daha yaratıcı hem daha hukuk tanır hem de daha demokratik.

Kör itaat beklentisi, sadece itaatkar özneler oluşturmaz, kör itaatsizliğin de temelinde yatar. Kendinizi karşıtlıklar üzerinden her tanımlayışınızda işler bu mekanizma. Mesela, ömrünüzü kapitalizmle mücadeleye adamışsanız, sizi tanımlayan kapitalizmdir.

Tr'de otoriteyle kurulan genel ilişki de bu kalıbı tekrarlıyor. Kültürel bir beklenti formundaki kör itaat, itaatkar ve kör itaatsiz özneler oluşturur. 2.sini tanımlayan da otoritedir.Ömrü iç ve dış dünyasındaki otoriteyle mücadele etmekle geçer.Ben buna otorite kompleksi diyorum.

(Murat Önderman İÜSBF)

METİN ERKSAN FİLMLERİ VE PARANOİD ZİHİNLER

 (Dr.murat önderman İÜSBF twitter adresinden derlenmiştir.)

Paranoid, otoriter, aşık/nefret eden, kıskanç (ki kıskançlık paranoyası da var) veya yaslı zihinler metonomiye düşkünler diye düşünüyorum (bunu herkes yapar da buradaki bir düşkünlük). Metin Erksan'ın bir filminde vardı; adam sevdiceğinin dev bir fotoğrafıyla 'yaşıyordu' mesela.

Yas çekenler kaybettiklerinin kişisel eşyalarını atmakta/vermekte zorlanırlar. Kıskanç veya aşık insan, küçücük şeylere büyük manalar atfeder.

Paranod veya otoriter zihinler için de böyledir. Hergün kullandığı en sıradan bir mal veya eşya bile, hasım/düşman ülkenin bir şirketince üretilmişse, o ülkeyi kodlar. Bir paranoid bir aşık kadar hassas, tetikte ve 'uyanık'tır.

'Düşman eli değmiş' şişedekini yere boşaltmak, bayrak yakmak, düşman ismi yazılı meyveleri yemek gibi ilk bakışta tuhaf yani anlaşılmaz görünen davranışlar, bu açıdan bakıldığında anlamlıdır.

'Onun kokusu sinmiş' diye, bir türlü atılamayan atkıya yüklenen anlamı anlayabiliyorsak, bunlardakini de anlayabiliriz. Bu anlamı nasıl değerlendireceğimiz ise sonraki ve başka bir meseledir.

'Ne alaka' diyebilirsiniz ama yazmak istedim: M Erksan'ın en iyi filmleri, izleyiciye karakterle özdeşleşip kendini unutma fırsatı vermeyen aksine onu içine bakmaya (introspection) yönelten, özbilinç düzeyini dolayısıyla kaygıyı geçici de olsa azaltmayan entelektüel filmlerdi.

Tr için yeterince politik (daha doğrusu paranoid) olamadığından, arada kaynayıp gitmese de hak ettiği heyecanı uyandıramadı ve artık unutulmaya da başladı. Ben de onun için yazdım. Unutulmasın diye.

Dün toplanan İran meclisinden...

OLGUNLAŞMANIN YOLU YENİLMEKTEN GEÇER

Tr'de erkek bilinçdışı yenilgiyi tanımıyor. Bu aileci toplumda annesinin temel duygusal ilişkisini kendisiyle kurduğu erkek çocuk ona "baban senin dünyaya gelmen için araçtı" mesajı veren annesinin devreye girmesiyle, babası karşısında sınanmamış 1 zafer duygusu hissediyor çünkü.

 Böylece annesinin yegane sevgi nesnesi olduğunu düşünmeye devam eden tipik erkek çocuk, hem baba karşısında bir yenilgiyi yaşamadığı yani annesinin yegane sevgi nesnesi olmaktan vazgeçmek zorunda kalmadığı için şımarık hem de bu zafer sınanmamış olduğu için özgüveni titrek oluyor

 Böylece odipal aşamaya tam olarak ulaşılamıyor. Çünkü, annenin yegane sevgi nesnesi olmak demek onun tüm sevgisine mazhar olmak demektir ve bu erkek çocuk için kafa karıştırıcı bir durum. Annesinin sevgisinin tekeline sahip olmak için babasıyla mücadele etmesi baştan engelleniyor

Halbuki mücadele edip yenilse bu tekelden vazgeçecek ve kafası net ileriye bakacak yani kimliği sağlamlaşacak. Yenilen kazanır durumu var yani ama yerli erkek bilinçdışında yenilgi olduğunu hiç sanmıyorum.Bu yüzden de, kadınlarca istenmediklerinde aniden çözülüveriyorlar çünkü erkek kimlikleri çürük. "Sen benim herşeyimsin" veya "sensiz yaşayamam" gibi düşünceler, annenin sevgi tekeline sahip olmanın birzhayat memat meselesi olduğu bu döneme ait köken olarak.

Çok kez düşünüldüğünün tersine, yalnız ülkede erillik hiç de güçlü değil. Zaten, babanın çocuk dünyaya geldikten sonra da önce de, sadece enstrümental bir figüre indirgendiği bir "biz bize yeteriz yavrum" mesajı gidiyor erkek çocuğa.Böylece ne kuşak farkı ne de cinsiyet farkı (bu noktayı çok açmam lazım ama burada olmaz) tam olarak yerleşiyor. Memleketteki ensest "patlaması" biraz da bununla ilgili.

Yenilgiyi yaşamamış bir bilinçdışı olan bir erkeğe laf anlatmak, deveye hendek atlatmaktan daha zor. 

Kastettiğim bilinçdışındaki yenilgi. Kurucu bir yaşantıdan bahsediyorum.Annenin sevgi tekeline sahip olma iddiasından vazgeçmekten.Okul bahçesindeki kavgada dayak yemekten değil.

Annesini babasına bırakan erkek (çocuk), daha sonra, bir kadın onu terk ettiğinde diyelim, bunu da sineye çeker. Egosu dağılmaz. Dağılıp da gidip o kadını öldürmez.

 

Olgunlaşmanın yolu yenilmekten geçer.

 

Kusura bakmayın. Sosyal medyadaki bu bomboş ve cırlak oral öfkeden fenalık geldi. Yoksa bunları burada kolay kolay yazmazdım. Cırlayan bir bebeğin enerjisini düşünün. Etraftakileri helak etse de bitmez gibi duran bir enerjidir. Biz bittik helak olduk, sen susmadın der yakınları.

Öyle bir enerji. Nükleer enerji gibi.

Çok arkaik ve temel anlamda bir "yasa" mefhumu yok. Bu yasa, kanun numarası olan bir yasa olmak zorunda değil ve kastettiğim yasa öyle bir yasa değil. Yasaların yasası gibi bir yasa. O yasa yerini tutmayınca, yayaya da yol vermiyorsun zaten aracınla. "Yasa" mefhumu yok zihninde.

Ama anne kediler bir süre sonra yavrularına sen başının çaresine bak derler bizim anneler bir türlü bırakmıyorlar ki gelin kaynana sevgi tekeli çatışması bitmiyor.

İşte, başka baba adayı bulunca, enceğini bırakıyor. Bizimkiler bırakmıyor. Esas ilişki hep çocukla.

 

(dr.murat önderman İÜSBF twitter adresinden derlenmiştir)

YASALARIN YASASI VE TR

1) Tr'de, (hasmı karşısında) kaybeden bir erkeğin zihninde, bir kadının tüm sevgisiyle yani özel bir erkek olarak sevilmeyeceği endişesi canlanıyor. Kaybetmek, dişilleşmek anlamına geliyor çünkü. Erkekler arası ağız dalaşlarında, "erkeksen gel" sözüne çok başvuruluyor bu yüzden.

2) Bu erkek zihninde, yenilmenin dişilleşmek anlamına gelmesi, "altta kalma" endişesinin de sebebi.Hasmının üstün gücüyle pasifleştirdiği erkek, artık onun "dişisi" gibi oluyor. İşte buradaki, kastrasyon endişesi.Demek ki henüz bastırma yok ve yasaların yasası içselleştirilmemiş.

3) Yasaların yasasının içselleştirilmemiş olması, sözü geçen erkeğin, annesinin yegane sevdiği yani onun tüm sevgisine mazhar olan birisi olma isteğinden vazgeçmemiş olması demek. Anneyle baba arasındaki özel "hukuk" tam olarak tanınmamış henüz. >>

4) Yasaların yasasını tanımak, annenin temel duygusal ilişkisini kendisiyle kurduğu biri olmak isteğini bastırmak demek. Oysa, özel birisi olarak kalmak isteği narsisistik bir istek. Yani odip öncesi tüm dönemler narsisistik. Buradan şu noktaya geliyoruz: ya bastırma ya narsisizm

 

 5) Yasaların yasasının tanınması, diğer tüm sosyal ve hukuki yasaların tanınmasının da temelidir çünkü toplumu kuran yasa, işte bu yasadır. Bu yasa, Babanın yasasıdır ve ilk yasa bir yasaktır. Arzu da bu yasayla doğar.

 

 6) Tr'de, bu yasanın tanınmasında bazı sorunlar var. Tr'deki aileci sistemde, evliliklerin temelinde, duygusal bağlardan çok, çocuk yapma imkanına kavuşmanın yatmasının, annenin temel duygusal ilişkisini çocuklarıyla kurmasına yol açtığını yazmıştım dünkü dizide.

 

 7) Annenin çocuklarına sözü geçen duygusal yatırımı, çocukları annelerine iyice bağlar ve çocuklar, kendileri evlendiklerinde bile, ilksel aileleriyle ilişkilerinin niteliklerini değiştirmekte zorlanırlar. Özellikle de erkek çocuklar, kaynana-gelin çatışmasının arasında kalırlar.

 

8) Kaynana-gelin çatışmasının ana sebebi, çoğunlukla, erkeğin/erkek çocuğun sadakat tekeline kimin sahip olacağı kaygısıdır.Bu tarafta da, sevilmeme endişesi canlanır yani.Ama bu endişe, "kadın olduğum için sevilmiyorum" endişesidir; erkekteki gibi, dişilleşmek endişesi değildir.

 9) Yasaların yasası tanınmayınca, diğer tüm yasalar da muallakta kalırlar ve bağımsız işleyen bir normatif üst-ben oluşmaz. O zaman da, sokağa tükürmek, çekirdek kabuklarını ve izmaritleri sokağa atmak, sürücülerin yaya geçitlerini kullanan yayalara yol vermemesi vb sıradanlaşır.

10) Böylece, Tr'de kamusal alan, burada defalarca yazdığım üzere, gündelik hayatta, bir serbestlik (liberty) alanı ama özel alan (burada özellikle haneleri kastediyorum) bir disiplin alanına dönüşür ki bu Batıda olanın tam tersidir.

11) Tr'de "herkesin ve hiç kimsenin" alanı olan kamusal alanın "hiç kimsenin" kısmı yok! Parktaki çiçeklerin yeni konmuş gübresini bile bir poşete koyup üstelik poşeti de kücük kızına taşıtıp evine götüreni de gördü bu gözler!

  

 12) Tr'de devletin toplumun üzerinde bir iktidarı (potestas) var; ama toplumun içindeki iktidarı (potentia) çok zayıf.15 000 000 kaçak bina göz göre yapıldı ve sineye çekildi mesela. Kümes var ama kümesin kafesi ardında tavuk ve horozlar bildiklerini okurlar. Tr'deki durum böyle.

 

 

13) Erkeklerdeki sözü geçen dişilleşme yani kastrasyon endişesi yüzünden, Tr'de birçok çatışmanın hacmi, görünürdeki çıkış sebebinin önemiyle orantısız oluyor. Mesela, trafikteki sıradan olaylar cinayetle sonuçlanabiliyor. Mesele çatlayan tempon, ezilen kaporta değil aslında.>>

 14) Mesele, bu erkeklerden kimin, hangisinin diğerini pasifize ederek dişilleştireceği ve böylece annenin yegane sevgi nesnesi olma ümidini koruyabileceği. "Sert" adam olmazsan, baban seni ezer çünkü!

 15) Fiziki üstünlüğün diğer tüm üstünlükleri kodladığı bir kültürel coğrafyada kimse kimseyle doğru dürüst konuşamaz.

 16) Doğru dürüst konuşulmayan bir yerde, bilim de dahil, ne olur, gerisini siz düşünün!

(dr.murat önderman İÜSBF twitter adresinden derlenmiştir)